Yılın ilk günü olan 1 Ocak, Amerika’da Kamu Malı Günü (Public Domain Day) olarak da biliniyor. Her yıl 1 Ocak’ta, o yıl itibariyle telif hakkı süresi dolmuş olan fikri mülkler kamu malı oluyor. Böylece bu fikri mülkleri kullanarak gelir elde etmek herkes için mümkün hale geliyor.

Kamu malı olan fikri mülkler yeniden yazılabiliyor, başka eserlerde herhangi bir ücret ödemeden veya izin alınmadan kullanılabiliyor. Başka bir deyişle yasal olarak halka mâl olmaya başlıyorlar.

Amerika’da bu sistem nasıl işliyor?

Amerika’da telif hakkı kayıtlarını tutmakla görevli federal bir kurum var: Amerika Birleşik Devletleri Telif Hakkı Bürosu (United States Copyright Office). Bu kurum telif hakkı yasalarını uygularken yaratıcılığın da teşvik edilmesi için çalışıyor.

1 Ocak 2024 tarihi itibarıyla Amerika’da 1 Ocak 1929 tarihinden önce yayınlanmış olan bütün fikri mülkler, telif korumasını kaybetti. Her yılın 1 Ocak tarihinde, yayınlanmasının üzerinden 95 seneden fazla zaman geçmiş olan eserler kamu malı haline geliyor.

Walt Disney’in rolü

Walt Disney, ürettiği eserlerle ve adını verdiği film stüdyosuyla Amerikan popüler kültürüne damgasını vurmuş bir isim.

Disney, 1940 yılında İtalyan yazar Carlo Collodi’nin 1883 yılında yayınlanan çocuk kitabı The Adventures of Pinocchio’nun sinema uyarlamasının yapımcılığını üstlendi. Roman Amerika’da 1940 yılında ‘kamu malı’ haline gelmiş, Walt Disney stüdyosu romanın ve karakterlerin hakları için herhangi bir ödeme yapmamıştı.

Yıllar sonra Walt Disney’in film şirketinin adı başka bir telif olayıyla anıldı. 90’lı yıllarda Disney CEO’su Michael Eisner, telif hakkı sürelerinin uzatılması için geniş çaplı bir lobi faaliyetine girişti. Bu lobi faaliyeti Warner Bros ve Universal gibi diğer büyük çaplı film şirketlerinin, bazı sanatçıların ve Kongre üyelerinin desteğini kazandı. 1998 yılında bu çabalar sonuç verdi.

1998 yılında çıkarılan ‘Copyright Term Extension Act’, o zamana kadar yürürlükte olan telif hakkı sürelerini genişletti. Bu yasayı Disney’in dahlini eleştirmek adına ‘Mickey Mouse Protection Act’ (Mickey Mouse’u Koruma Yasası) adıyla ananlar da oldu.

Mickey Mouse artık kamu malı mı?

Disney’in marka yüzü ve en değerli ürünü olan Mickey Mouse, ilk kez 1928 yılında gösterime giren ‘Steamboat Willie’ adlı kısa animasyon filminde ortaya çıkmıştı. Bu siyah beyaz animasyon, 1 Ocak 2024 itibarıyla kamu malı haline geldi. Böylece Mickey Mouse’un sinema perdesinde ilk kez göründüğü versiyonunun üzerindeki telif hakkı ortadan kalkmış oldu.

Mickey Mouse’un ‘Steamboat Willie’ filmindeki eski hali, artık herhangi bir izin almadan ve telif ücreti ödemeden filmlerde ve dizilerde kullanılabiliyor.

Amerika’ya göç oldukça karmaşık. Biz size yardımcı olmak için buradayız. Profesyonel bir avukattan yardım almayı ihmal etmeyin!

Kaynak: BBC, Copyright.gov